Arda
New member
RİZE’NİN YÖRESEL OYUNLARI NELERDİR? KARADENİZ’İN RİTMİ, HORON KÜLTÜRÜ VE GELENEKLERİN YAŞATILMASI
Rize denildiğinde çoğumuzun aklına yemyeşil çay bahçeleri, sislerin arasında kaybolan yaylalar, Fırtına Deresi ve elbette kemençenin hareketli sesi gelir. Ancak Rize’yi gerçekten tanımak için yalnızca doğal güzelliklerine bakmak yeterli değildir. Düğünlerde, yayla şenliklerinde, köy meydanlarında ve çeşitli kültürel etkinliklerde yaşatılan yöresel oyunlar da bu şehrin kimliğini anlamanın en güzel yollarından biridir.
Özellikle horon, Rize kültürünün en belirgin simgelerinden biridir. Yan yana duran insanların müziğin ritmine uyarak omuzlarını, kollarını ve ayaklarını eş zamanlı hareket ettirmesi, dışarıdan bakıldığında yalnızca bir dans gibi görünebilir. Oysa bu oyunun arkasında birlikte hareket etme alışkanlığı, yöresel müzik, toplumsal dayanışma ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir kültür bulunur.
Peki Rize’de hangi yöresel oyunlar oynanır? Rize horonu ile başka Karadeniz yörelerinde oynanan horonlar arasında ne gibi farklar vardır? Tulumun ve kemençenin bu oyunlardaki yeri nedir? Günümüzde gençler geleneksel oyunlara ne kadar ilgi gösteriyor?
Gelin, Rize’nin yöresel oyunlarını yalnızca isimleri üzerinden değil, tarihî, kültürel, toplumsal ve günlük yaşamla bağlantıları üzerinden de inceleyelim.
1. RİZE’NİN EN BİLİNEN YÖRESEL OYUNU: HORON
Rize’nin yöresel oyunları denildiğinde ilk akla gelen oyun horondur. Horon, Doğu Karadeniz’in farklı yerleşimlerinde çeşitli biçimlerde oynanan bir halk dansıdır. Rize’de de düğünlerin, köy eğlencelerinin, yayla şenliklerinin ve kültürel buluşmaların önemli parçalarından biridir.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığının Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından yayımlanan Horon tanıtımında, yöredeki halk danslarının genel olarak horon adıyla anıldığı belirtilir. Aynı kaynakta Hemşin horonları ile Rize horonları arasında müzik, hareket ve oynandıkları coğrafya bakımından ayrımlar bulunduğu açıklanır.
Horonun temel özelliklerinden biri, oyuncuların birbirlerine tutunarak halka veya yarım halka oluşturmasıdır. Oyuncular müziğin temposuna göre ayaklarını hareket ettirir, dizlerini kırar, gövdelerini ritimle birlikte sallar ve gerektiğinde hareketlerini hızlandırır. Oyunun düzenini sağlayan kişiye ise horoncu başı denir.
Burada dikkat çekici olan nokta, horonun yalnızca bireysel beceriye dayanmamasıdır. Bir kişi çok iyi dans edebilir ancak grubun ritmini kaçırırsa bütün sıranın hareketi bozulabilir. Bu nedenle horonda kişisel ustalık kadar uyum, dikkat ve ortak ritmi takip edebilmek de önemlidir.
Günlük yaşamdan bir örnek düşünelim: Bir Rize düğününde horona yeni katılan birinin adımları başlangıçta diğer oyuncularla uyuşmayabilir. Deneyimli oyuncuların hareketlerini izleyerek oyuna ayak uydurması, horonun kendiliğinden işleyen bir öğrenme ortamı olduğunu gösterir. Burada kimse yalnızca seyirci kalmak zorunda değildir; kişi izleyerek, deneyerek ve başkalarından yardım alarak oyunun parçası hâline gelebilir.
2. RİZE VE HEMŞİN HORONU ARASINDAKİ FARKLAR
Rize’de horon tek tip bir dans değildir. Bölgenin coğrafyası, yerel müzik gelenekleri ve toplulukların kültürel geçmişi, farklı horon biçimlerinin ortaya çıkmasında etkili olmuştur.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Rize’ye ilişkin tanıtımında öne çıkan iki temel grup, Rize horonları ve Hemşin horonlarıdır.
Rize horonları
Rize horonları genel olarak kemençe eşliğinde oynanır. Bakanlığın aktardığı coğrafi dağılıma göre bu grup, İkizdere ve İyidere hattından Çayeli’nin sahil kesimine kadar uzanan bölgede görülür.
Bu horonlarda hızlı, belirgin ve ritmik hareketler öne çıkabilir. Bununla birlikte bütün Rize horonlarının aynı hızda veya aynı figürlerle oynandığını düşünmemek gerekir. Oyunun biçimi, seçilen ezgiye ve yerel uygulamaya göre değişebilir.
Hemşin horonları
Hemşin horonlarında ise tulum önemli bir yere sahiptir. Bu oyunlar, Çayeli’nin dağlık kesimlerinden başlayarak Hemşin, Pazar, Ardeşen ve Fındıklı çevresine uzanan bir kültürel coğrafyayla ilişkilendirilir.
Hemşin horonlarının bazı biçimlerinde türküler ve sözlü anlatım, dansın önemli bir parçasıdır. Bu özellik, müziğin yalnızca ritim sağlayan bir unsur olmadığını; insanların birbirleriyle iletişim kurmasına da yardımcı olduğunu gösterir.
Bu ayrımın önemli bir sonucu var: Rize’nin kültürel çeşitliliğini anlamak için yalnızca il merkezinde duyulan müziğe bakmak yeterli değildir. Kıyıdaki bir yerleşim ile iç kesimlerdeki bir köyün müzik ve dans alışkanlıkları arasında farklılıklar bulunabilir.
Dolayısıyla Rize horonuyla Hemşin horonunu birbirinin yerine kullanılan iki isim olarak görmek yerine, aynı geniş kültürel mirasın farklı yerel ifadeleri olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Kaynak: Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü – Horon.
3. RİZE’DE OYNANAN HORON ÇEŞİTLERİ NELERDİR?
Rize’nin yöresel oyunlarını araştırırken en çok karşılaşılan konulardan biri horon çeşitlerinin isimleridir. Resmî kültür kaynaklarında ve halk oyunları araştırmalarında birden fazla isimle karşılaşmak mümkündür.
Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün yayımladığı listede şu oyunlar yer alır:
1. Hemşin horonu
2. Sallama
3. Siya Siya
4. Yüksek Hemşin
5. Topaloğlu
6. Atlama
7. Hemşin İki Ayak
8. Rize İki Ayak
9. Rize Sıksarayı
10. Papilat
11. Çinçiva
12. Rize Kız Horonu
Bu liste, yöredeki bütün yerel oyun adlarının kesin ve değişmez bir dökümü olarak düşünülmemelidir. Çünkü bazı isimler kaynaklara, yerel söyleyişlere ve oyunların sınıflandırılma biçimlerine göre farklılaşabilir.
Örneğin Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi'nin halk oyunları incelemesinde Alika, Atlama, Bakoz, Çarişka ve Hemşin horonu gibi farklı örnekler ayrıca ele alınır.
Şimdi bu oyunlardan bazılarına yakından bakalım.
Hemşin horonu
Hemşin horonu, tulum eşliğinde oynanmasıyla tanınır. Dizlerin kontrollü biçimde bükülmesi, ayakların ritme uygun hareket ettirilmesi ve oyuncular arasındaki uyum önemlidir. Yerel icralarda türkülü bölümlere de rastlanabilir.
Bu oyunun kültürel açıdan önemli tarafı, müzik ile hareketin birbirinden ayrılmamasıdır. Tulumun ezgisi dansın temposunu belirlerken oyuncuların hareketleri de müziğin toplumsal bir deneyime dönüşmesini sağlar.
Sallama
Sallama, Rize yöresinde adı geçen geleneksel horon çeşitlerinden biridir. İsmi, oyunun ritmik ve salınımlı hareketlerini düşündürür. Bununla birlikte farklı yerel uygulamalar bulunabileceği için yalnızca isimden hareketle bütün figürlerin aynı olduğu sonucuna varılmamalıdır.
Yüksek Hemşin
Yüksek Hemşin, Hemşin horonlarıyla ilişkili bir oyun olarak kaynaklarda yer alır. Geleneksel horonlarda kolların farklı yüksekliklerde tutulması, oyunun bölümlerini ve hareket biçimlerini belirleyen unsurlardan biridir.
Atlama
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi, Atlama oyununda altı sayılı hareket kalıbından söz eder. Yan adımların daha geniş atılması ve sıçrama hareketlerinin eklenmesi, oyunu diğer bazı horon biçimlerinden ayırır.
Burada belirtilen altı sayısı, oyunun hareket kalıbına ilişkin bir açıklamadır; oyunun altı farklı çeşidi bulunduğu anlamına gelmez.
Rize Sıksarayı
Sıksarayı, Rize halk oyunları arasında sayılan isimlerden biridir. Yerel kaynaklarda Sıksara veya benzeri söyleyişlerle karşılaşılması da mümkündür. Bu tür farklılıklar, sözlü kültürün yazılı kaynaklara aktarılması sırasında ortaya çıkabilir.
Çinçiva
Çinçiva, yöresel oyun listelerinde yer alan bir diğer isimdir. Bu adın Çinçiva Rize horonu gibi daha ayrıntılı biçimlerle kullanıldığı kaynaklar da bulunur. Bu nedenle bir oyun adını araştırırken yalnızca genel listelere değil, yerel kültür derneklerinin ve halk oyunları araştırmacılarının çalışmalarına da bakmak faydalıdır.
Papilat
Papilat da Rize'nin geleneksel oyun repertuvarında yer alır. Bazı kaynaklarda farklı horon gruplarıyla birlikte anılır. Oyunun ayrıntılarını öğrenmek isteyenlerin yalnızca yazılı açıklamalarla yetinmeyip yöresel icraları da incelemesi, hareketlerin doğru anlaşılması açısından yararlı olacaktır.
Kaynaklar: Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi.
4. TULUM VE KEMENÇE: RİZE HORONUNUN MÜZİKAL TEMELİ
Bir horonu yalnızca ayak hareketleriyle açıklamak eksik kalır. Müziği, oyunun karakterini belirleyen temel unsurlardan biridir. Rize'de bu açıdan özellikle tulum ve kemençe öne çıkar.
Tulumun rolü
Tulum, Doğu Karadeniz'in güçlü ve kesintisiz ezgileriyle tanınan geleneksel nefesli çalgılarından biridir. Hemşin çevresindeki horonlarla yakından ilişkilidir.
Tulumun sesinin sürekliliği, oyuncuların ritmi takip etmesine yardımcı olur. Horon sırasında müzisyenin veya horoncu başının yönlendirmeleri, oyuncuların hareketlerini değiştirmesinde etkili olabilir.
Kemençenin rolü
Rize denildiğinde çoğumuzun aklına yemyeşil çay bahçeleri, sislerin arasında kaybolan yaylalar, Fırtına Deresi ve elbette kemençenin hareketli sesi gelir. Ancak Rize’yi gerçekten tanımak için yalnızca doğal güzelliklerine bakmak yeterli değildir. Düğünlerde, yayla şenliklerinde, köy meydanlarında ve çeşitli kültürel etkinliklerde yaşatılan yöresel oyunlar da bu şehrin kimliğini anlamanın en güzel yollarından biridir.
Özellikle horon, Rize kültürünün en belirgin simgelerinden biridir. Yan yana duran insanların müziğin ritmine uyarak omuzlarını, kollarını ve ayaklarını eş zamanlı hareket ettirmesi, dışarıdan bakıldığında yalnızca bir dans gibi görünebilir. Oysa bu oyunun arkasında birlikte hareket etme alışkanlığı, yöresel müzik, toplumsal dayanışma ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir kültür bulunur.
Peki Rize’de hangi yöresel oyunlar oynanır? Rize horonu ile başka Karadeniz yörelerinde oynanan horonlar arasında ne gibi farklar vardır? Tulumun ve kemençenin bu oyunlardaki yeri nedir? Günümüzde gençler geleneksel oyunlara ne kadar ilgi gösteriyor?
Gelin, Rize’nin yöresel oyunlarını yalnızca isimleri üzerinden değil, tarihî, kültürel, toplumsal ve günlük yaşamla bağlantıları üzerinden de inceleyelim.
1. RİZE’NİN EN BİLİNEN YÖRESEL OYUNU: HORON
Rize’nin yöresel oyunları denildiğinde ilk akla gelen oyun horondur. Horon, Doğu Karadeniz’in farklı yerleşimlerinde çeşitli biçimlerde oynanan bir halk dansıdır. Rize’de de düğünlerin, köy eğlencelerinin, yayla şenliklerinin ve kültürel buluşmaların önemli parçalarından biridir.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığının Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından yayımlanan Horon tanıtımında, yöredeki halk danslarının genel olarak horon adıyla anıldığı belirtilir. Aynı kaynakta Hemşin horonları ile Rize horonları arasında müzik, hareket ve oynandıkları coğrafya bakımından ayrımlar bulunduğu açıklanır.
Horonun temel özelliklerinden biri, oyuncuların birbirlerine tutunarak halka veya yarım halka oluşturmasıdır. Oyuncular müziğin temposuna göre ayaklarını hareket ettirir, dizlerini kırar, gövdelerini ritimle birlikte sallar ve gerektiğinde hareketlerini hızlandırır. Oyunun düzenini sağlayan kişiye ise horoncu başı denir.
Burada dikkat çekici olan nokta, horonun yalnızca bireysel beceriye dayanmamasıdır. Bir kişi çok iyi dans edebilir ancak grubun ritmini kaçırırsa bütün sıranın hareketi bozulabilir. Bu nedenle horonda kişisel ustalık kadar uyum, dikkat ve ortak ritmi takip edebilmek de önemlidir.
Günlük yaşamdan bir örnek düşünelim: Bir Rize düğününde horona yeni katılan birinin adımları başlangıçta diğer oyuncularla uyuşmayabilir. Deneyimli oyuncuların hareketlerini izleyerek oyuna ayak uydurması, horonun kendiliğinden işleyen bir öğrenme ortamı olduğunu gösterir. Burada kimse yalnızca seyirci kalmak zorunda değildir; kişi izleyerek, deneyerek ve başkalarından yardım alarak oyunun parçası hâline gelebilir.
2. RİZE VE HEMŞİN HORONU ARASINDAKİ FARKLAR
Rize’de horon tek tip bir dans değildir. Bölgenin coğrafyası, yerel müzik gelenekleri ve toplulukların kültürel geçmişi, farklı horon biçimlerinin ortaya çıkmasında etkili olmuştur.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Rize’ye ilişkin tanıtımında öne çıkan iki temel grup, Rize horonları ve Hemşin horonlarıdır.
Rize horonları
Rize horonları genel olarak kemençe eşliğinde oynanır. Bakanlığın aktardığı coğrafi dağılıma göre bu grup, İkizdere ve İyidere hattından Çayeli’nin sahil kesimine kadar uzanan bölgede görülür.
Bu horonlarda hızlı, belirgin ve ritmik hareketler öne çıkabilir. Bununla birlikte bütün Rize horonlarının aynı hızda veya aynı figürlerle oynandığını düşünmemek gerekir. Oyunun biçimi, seçilen ezgiye ve yerel uygulamaya göre değişebilir.
Hemşin horonları
Hemşin horonlarında ise tulum önemli bir yere sahiptir. Bu oyunlar, Çayeli’nin dağlık kesimlerinden başlayarak Hemşin, Pazar, Ardeşen ve Fındıklı çevresine uzanan bir kültürel coğrafyayla ilişkilendirilir.
Hemşin horonlarının bazı biçimlerinde türküler ve sözlü anlatım, dansın önemli bir parçasıdır. Bu özellik, müziğin yalnızca ritim sağlayan bir unsur olmadığını; insanların birbirleriyle iletişim kurmasına da yardımcı olduğunu gösterir.
Bu ayrımın önemli bir sonucu var: Rize’nin kültürel çeşitliliğini anlamak için yalnızca il merkezinde duyulan müziğe bakmak yeterli değildir. Kıyıdaki bir yerleşim ile iç kesimlerdeki bir köyün müzik ve dans alışkanlıkları arasında farklılıklar bulunabilir.
Dolayısıyla Rize horonuyla Hemşin horonunu birbirinin yerine kullanılan iki isim olarak görmek yerine, aynı geniş kültürel mirasın farklı yerel ifadeleri olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Kaynak: Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü – Horon.
3. RİZE’DE OYNANAN HORON ÇEŞİTLERİ NELERDİR?
Rize’nin yöresel oyunlarını araştırırken en çok karşılaşılan konulardan biri horon çeşitlerinin isimleridir. Resmî kültür kaynaklarında ve halk oyunları araştırmalarında birden fazla isimle karşılaşmak mümkündür.
Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün yayımladığı listede şu oyunlar yer alır:
1. Hemşin horonu
2. Sallama
3. Siya Siya
4. Yüksek Hemşin
5. Topaloğlu
6. Atlama
7. Hemşin İki Ayak
8. Rize İki Ayak
9. Rize Sıksarayı
10. Papilat
11. Çinçiva
12. Rize Kız Horonu
Bu liste, yöredeki bütün yerel oyun adlarının kesin ve değişmez bir dökümü olarak düşünülmemelidir. Çünkü bazı isimler kaynaklara, yerel söyleyişlere ve oyunların sınıflandırılma biçimlerine göre farklılaşabilir.
Örneğin Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi'nin halk oyunları incelemesinde Alika, Atlama, Bakoz, Çarişka ve Hemşin horonu gibi farklı örnekler ayrıca ele alınır.
Şimdi bu oyunlardan bazılarına yakından bakalım.
Hemşin horonu
Hemşin horonu, tulum eşliğinde oynanmasıyla tanınır. Dizlerin kontrollü biçimde bükülmesi, ayakların ritme uygun hareket ettirilmesi ve oyuncular arasındaki uyum önemlidir. Yerel icralarda türkülü bölümlere de rastlanabilir.
Bu oyunun kültürel açıdan önemli tarafı, müzik ile hareketin birbirinden ayrılmamasıdır. Tulumun ezgisi dansın temposunu belirlerken oyuncuların hareketleri de müziğin toplumsal bir deneyime dönüşmesini sağlar.
Sallama
Sallama, Rize yöresinde adı geçen geleneksel horon çeşitlerinden biridir. İsmi, oyunun ritmik ve salınımlı hareketlerini düşündürür. Bununla birlikte farklı yerel uygulamalar bulunabileceği için yalnızca isimden hareketle bütün figürlerin aynı olduğu sonucuna varılmamalıdır.
Yüksek Hemşin
Yüksek Hemşin, Hemşin horonlarıyla ilişkili bir oyun olarak kaynaklarda yer alır. Geleneksel horonlarda kolların farklı yüksekliklerde tutulması, oyunun bölümlerini ve hareket biçimlerini belirleyen unsurlardan biridir.
Atlama
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi, Atlama oyununda altı sayılı hareket kalıbından söz eder. Yan adımların daha geniş atılması ve sıçrama hareketlerinin eklenmesi, oyunu diğer bazı horon biçimlerinden ayırır.
Burada belirtilen altı sayısı, oyunun hareket kalıbına ilişkin bir açıklamadır; oyunun altı farklı çeşidi bulunduğu anlamına gelmez.
Rize Sıksarayı
Sıksarayı, Rize halk oyunları arasında sayılan isimlerden biridir. Yerel kaynaklarda Sıksara veya benzeri söyleyişlerle karşılaşılması da mümkündür. Bu tür farklılıklar, sözlü kültürün yazılı kaynaklara aktarılması sırasında ortaya çıkabilir.
Çinçiva
Çinçiva, yöresel oyun listelerinde yer alan bir diğer isimdir. Bu adın Çinçiva Rize horonu gibi daha ayrıntılı biçimlerle kullanıldığı kaynaklar da bulunur. Bu nedenle bir oyun adını araştırırken yalnızca genel listelere değil, yerel kültür derneklerinin ve halk oyunları araştırmacılarının çalışmalarına da bakmak faydalıdır.
Papilat
Papilat da Rize'nin geleneksel oyun repertuvarında yer alır. Bazı kaynaklarda farklı horon gruplarıyla birlikte anılır. Oyunun ayrıntılarını öğrenmek isteyenlerin yalnızca yazılı açıklamalarla yetinmeyip yöresel icraları da incelemesi, hareketlerin doğru anlaşılması açısından yararlı olacaktır.
Kaynaklar: Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi.
4. TULUM VE KEMENÇE: RİZE HORONUNUN MÜZİKAL TEMELİ
Bir horonu yalnızca ayak hareketleriyle açıklamak eksik kalır. Müziği, oyunun karakterini belirleyen temel unsurlardan biridir. Rize'de bu açıdan özellikle tulum ve kemençe öne çıkar.
Tulumun rolü
Tulum, Doğu Karadeniz'in güçlü ve kesintisiz ezgileriyle tanınan geleneksel nefesli çalgılarından biridir. Hemşin çevresindeki horonlarla yakından ilişkilidir.
Tulumun sesinin sürekliliği, oyuncuların ritmi takip etmesine yardımcı olur. Horon sırasında müzisyenin veya horoncu başının yönlendirmeleri, oyuncuların hareketlerini değiştirmesinde etkili olabilir.
Kemençenin rolü