Sevr Antlaşması'nı kim reddetti ?

Arda

New member
[HEADING=1]Sevr Antlaşması’nı Kim Reddetti? Tarihin Akışını Değiştiren Karar, Millî Mücadele ve Günümüze Yansımaları[/HEADING]
1. Sevr Antlaşması’nı Kim Reddetti?

Arkadaşlar, tarih konuşurken bazı olaylar vardır ki üzerinden yüz yıldan fazla zaman geçse bile etkilerini hâlâ hissederiz. Sevr Antlaşması da bunlardan biri. Eminim birçoğumuz okul yıllarında bu antlaşmayı, Osmanlı Devleti’ni parçalamayı amaçlayan ve Türk milleti tarafından kabul edilmeyen bir anlaşma olarak öğrendik. Ancak olayın arka planına biraz daha yakından baktığımızda karşımıza çok daha kapsamlı bir hikâye çıkıyor: İşgal altındaki bir ülke, siyasi otorite mücadelesi, bağımsızlık arayışı ve geleceğini kendi ellerine almak isteyen bir toplum.

Peki, asıl sorumuzun cevabı ne? Sevr Antlaşması’nı reddeden, başta Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki Ankara merkezli Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) ve Millî Mücadele hareketiydi. TBMM, antlaşmayı Türk milletinin bağımsızlığına ve egemenliğine aykırı kabul etti. Mustafa Kemal Paşa ve Millî Mücadele kadrosu, Sevr’in uygulanmasını önlemek ve ülkenin geleceğini askerî, siyasi ve diplomatik mücadele yoluyla yeniden belirlemek için harekete geçti.

Fakat burada önemli bir ayrıntı var: Sevr Antlaşması, Osmanlı hükûmeti adına 10 Ağustos 1920’de Paris yakınlarındaki Sevr kasabasında imzalandı. Dolayısıyla antlaşmanın imzalanmasıyla reddedilmesi aynı siyasi sürecin iki farklı tarafını oluşturuyordu. İstanbul’daki Osmanlı hükûmetini Ankara’daki millî hareketle özdeşleştirmek doğru olmaz. Üstelik antlaşma imzalanmış olsa da yürürlüğe girmesi ve uygulanması için gerekli onay süreçleri tamamlanmadı.

Bence Sevr’i anlamanın en doğru yolu, yalnızca “Kim reddetti?” sorusuna cevap vermek değil, “Neden reddedildi, bu ret nasıl sonuç verdi ve bugün bize ne anlatıyor?” sorularını da birlikte değerlendirmek.

2. Sevr Antlaşması’na Giden Tarihsel Süreç

Sevr Antlaşması bir anda ortaya çıkmadı. Onun arkasında Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında yaşadığı askerî yenilgiler, ekonomik sorunlar, milliyetçilik hareketleri ve büyük devletler arasındaki güç mücadelesi bulunuyordu.

Osmanlı Devleti, 19. yüzyıldan itibaren toprak kayıplarıyla karşı karşıya kaldı. Balkan Savaşları, Kuzey Afrika’daki kayıplar ve Birinci Dünya Savaşı bu süreci hızlandırdı. Osmanlı Devleti, 1914’te Almanya ve müttefikleriyle aynı blokta savaşa girdi. Savaşın sonunda İttifak Devletleri yenilince Osmanlı topraklarının geleceği de galip devletlerin gündemine geldi.

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi, bu açıdan bir dönüm noktasıydı. Mütarekenin özellikle 7. maddesi, İtilaf Devletlerine güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıktığında stratejik gördükleri yerleri işgal etme imkânı veriyordu. Bu hüküm, işgallerin meşrulaştırılması için kullanılabilecek geniş bir kapı açtı.

İstanbul’un fiilen denetim altına alınması, İzmir’in 15 Mayıs 1919’da Yunan kuvvetlerince işgali ve Anadolu’nun farklı bölgelerinde yaşanan askerî gelişmeler, toplumdaki kaygıyı büyüttü. Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla yeni bir direniş sürecinin önemli aşamalarından biri başladı.

Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas kongreleri, ardından 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılması, millî mücadelenin örgütlenmesini sağladı. Burada dikkat çekici olan, direnişin yalnızca cephede savaşan askerlerden ibaret olmamasıdır. Yerel kongreler, gönüllüler, lojistik ağları, haberleşme, para ve malzeme temini, siyasi temsil ve halkın desteği de mücadelenin temel unsurlarıydı.

Benim değerlendirmeme göre Sevr’e karşı direnişin gücü, tam da bu farklı unsurların ortak bir hedef çevresinde birleşmesinden kaynaklanıyordu. Bir devletin askerî kapasitesi zayıflamış olabilir; ancak toplumun örgütlenme kabiliyeti ve siyasi iradesi bütünüyle ortadan kalkmış değilse tarih farklı bir yöne ilerleyebilir.

3. Sevr Antlaşması Neleri Öngörüyordu?

Sevr’in neden bu kadar sert bir tepkiyle karşılandığını anlamak için hükümlerine bakmak gerekiyor. Antlaşma, Osmanlı Devleti’nin egemenliğini ve hareket alanını son derece daraltan bir düzenleme öngörüyordu.

Başlıca hükümler şu şekilde özetlenebilir:

- Toprak düzenlemeleri: Doğu Trakya’nın büyük bölümü Yunanistan’a bırakılıyor, İzmir ve çevresinde özel bir yönetim düzeni kurulması ve daha sonra bölgenin geleceğinin belirlenmesi öngörülüyordu. Osmanlı Devleti’nin Anadolu’daki egemenliği de ciddi biçimde sınırlandırılıyordu.

- Doğu Anadolu meselesi: Ermenistan için bir devlet düzenlemesi kabul ediliyor, sınırların belirlenmesinde ABD Başkanı’nın hakemliği öngörülüyordu. Kürtlerin yaşadığı bazı bölgeler için de özerklik ve belirli şartlarda bağımsızlığa giden bir süreç tasarlanıyordu.

- Boğazlar: İstanbul ve Çanakkale boğazlarının uluslararası denetime açık tutulması, geçiş serbestisinin sağlanması ve bu düzenin uluslararası bir komisyon aracılığıyla yürütülmesi öngörülüyordu.

- Askerî sınırlamalar: Osmanlı ordusunun mevcudu ciddi biçimde sınırlandırılıyor, askerî kapasite ve savunma imkânları kısıtlanıyordu.

- Ekonomik ve mali denetim: Osmanlı maliyesi üzerinde yabancı denetimini güçlendiren hükümler getiriliyor, kapitülasyonlara dayalı ayrıcalıklar genişletiliyor ve devletin ekonomik bağımsızlığı zayıflatılıyordu.

- Arap toprakları: Osmanlı Devleti’nin Orta Doğu’daki topraklarının büyük bölümü üzerinde İngiliz ve Fransız mandaları gibi yeni yönetim düzenleri kurulmasının önü açılıyordu.

Bu maddeleri yalnızca bir harita üzerindeki sınır değişiklikleri olarak değerlendirmek eksik kalır. Toprak, ekonomik kaynak, ulaşım yolları, savunma kapasitesi ve siyasi karar alma yetkisi birbirine bağlıdır. Bir devletin topraklarının küçülmesi kadar, kalan topraklarında kendi kararlarını bağımsız biçimde alamaması da önemlidir.

Örneğin boğazların denetimi meselesi, yalnızca deniz ulaşımını ilgilendirmiyordu. Karadeniz ile Akdeniz arasındaki geçiş, askerî güvenlik ve uluslararası ticaret bakımından stratejik öneme sahipti. Benzer şekilde mali denetim, devletin vergi toplama ve bütçe kullanma kapasitesini etkileyebilecek bir sorundu.

Bu nedenle Sevr’e itiraz, yalnızca kaybedilecek topraklara yönelik bir tepki değildi. Aynı zamanda siyasi egemenlik, ekonomik bağımsızlık ve kendi geleceğini belirleme hakkı meselesiydi.

Yazma

4. Sevr’i Kimler İmzaladı, Kimler Reddetti?

Sorunun en önemli ayrıntılarından biri burada ortaya çıkıyor. Sevr Antlaşması’nı imzalayanlarla onu reddedenleri birbirinden ayırmak gerekiyor.

Antlaşma, Osmanlı heyeti adına Hadi Paşa, Rıza Tevfik Bey ve Reşat Halis Bey tarafından 10 Ağustos 1920’de imzalandı. Bu imza, Osmanlı Devleti’nin bütün toplumsal kesimlerinin antlaşmayı kabul ettiği anlamına gelmiyordu. İstanbul’daki hükûmet ile Ankara’da kurulan TBMM arasında zaten ciddi bir siyasi meşruiyet mücadelesi yaşanıyordu.

Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki Ankara hareketi, Sevr’i kabul etmedi. TBMM, 7 Haziran 1920’de kabul ettiği bir kanunla İstanbul hükûmetinin 16 Mart 1920’den sonra yaptığı ve yapacağı işlemleri tanımadığını ilan etti. Bu yaklaşım, İstanbul yönetiminin imzalayacağı antlaşmaların Ankara tarafından neden meşru kabul edilmediğini anlamak açısından önemlidir.

Burada sık yapılan bir hataya da değinmek istiyorum: Sevr Antlaşması’nın hukuki ve siyasi durumunu, yalnızca imzalandığı gün üzerinden değerlendirmek doğru değildir. Antlaşmanın yürürlüğe girmesi için onay sürecinin tamamlanması gerekiyordu. Öngörülen onay süreci tamamlanmadı ve antlaşma uygulanabilir bir uluslararası düzenlemeye dönüşmedi.

Dolayısıyla Sevr’in reddi, yalnızca bir açıklamadan ibaret değildi. Ankara yönetimi kendi siyasi kurumlarını oluşturdu, düzenli orduyu güçlendirdi, askerî mücadeleyi sürdürdü ve uluslararası ilişkilerde alternatif bir meşruiyet zemini kurdu.

Bana göre asıl belirleyici nokta, reddin somut bir siyasi programa dönüşmesiydi. Bir anlaşmaya karşı çıkmak ile o anlaşmanın yerine geçebilecek yeni bir düzen oluşturmak aynı şey değildir. Millî Mücadele'nin başarısı, bu iki sürecin birlikte ilerlemesiyle mümkün oldu.

5. Sevr’e Karşı Mücadelenin Askerî ve Siyasi Boyutu

Sevr’in uygulanamamasını yalnızca diplomatik itirazlarla açıklayamayız. Anadolu’daki askerî gelişmeler de belirleyici oldu.

1920 ve 1921 yıllarında Millî Mücadele kuvvetleri farklı cephelerde mücadele etti. Doğu Cephesi’nde Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ile yaşanan savaşın ardından 3 Aralık 1920’de Gümrü Antlaşması imzalandı. Bu gelişme, Ankara yönetiminin sahadaki askerî varlığını diplomatik sonuçlara dönüştürebildiğini gösterdi.
 
Üst